Mantıksal Operatörler

JavaScript dilinde üç tane mantıksal operatör bulunmaktadır: || (OR – VEYA ), &&(AND – VE ), ! (NOT – DEĞİL )

Mantıksal operatörler olarak adlandırılsalar bile, her tipteki değer için uygulanabilirler. Sadece boolean ( doğru-yanlış) değerleri için değil. Sonuçta her tipte olabilir.

Detaylarına bakılacak olursa:

|| (OR – VEYA)

“OR”,“VEYA” operatörü iki dikey çizgiden oluşur.

sonuc = a || b;

Klasik programlamada, mantıksal VEYA sadece boolean verileri deÄŸiÅŸtirme için kullanılır. EÄŸer iki deÄŸerden biri true ise sonuç true döner. DiÄŸer türlü sonuç false döner.

JavaScript’te ise bu biraz daha karmaşık ve daha güçlü. Fakat önce boolean değerlere ne oluyor buna bakalım.

Dört farklı mantıksal kombinasyon bulunmakta:

alert( true || true );   // true
alert( false || true );  // true
alert( true || false );  // true
alert( false || false ); // false

Her iki tarafın da false olmadığı her durumda sonuç true olmakta.

Eğer operanda yani işleme giren değerler boolean değil ise boolean değere çevrilir.

ÖrneÄŸin, sayı olan 1 true demek sayı olan 0 ise false demektir.

if (1 || 0) { // ( true || false ) ile aynı anlama gelir
  alert( 'DoÄŸru!' );
}

ÇoÄŸu zaman, VEYA || if yapısı içerisinde kullanılır. Herhangi biri doÄŸruysa yap anlamı taşımaktadır.

Örneğin:

let saat = 9;

if (saat < 10 || saat > 18) {
  alert( 'Ofis Kapalı' );
}

Birçok şart cümlesi ile if yapısını kurabilirsiniz.

let saat = 12;
let haftaSonu = true;

if (saat < 10 || saat > 18 || haftaSonu) {
  alert( 'Ofis Kapalı.' ); // Haftasonu
}

VEYA ilk doÄŸru deÄŸeri arar

Yukarıda belirtilen mantık klasik mantıktır. JavaScript’in “ekstra” özelliklerine bakılacak olursa

GeliÅŸtirilmiÅŸ algoritma ÅŸu ÅŸekildedir.

Birden fazla VEYA ile yapılmış if yapısı:

sonuc = deger1 || deger2 || deger3;

VEYA "||" operatörü ÅŸunları yapar:

• Soldan saÄŸa olacak ÅŸekilde operandları deÄŸerlendirir.
• Her operandın deÄŸerini boolean’a çevirir. EÄŸer sonuç doÄŸru ise durur ve o operandın orjinal deÄŸerini döner.
• EÄŸer tüm operandlar kontrol edildi ve tamamı yanlış ise son operandı döner.

Eğer VEYA zincirinde bir tane doğru bulunursa o an dönülür. Eğer bulunamazsa sonuncusu döner.

Örneğin:

alert( 1 || 0 ); // 1 (1 doÄŸru)
alert( true || 'önemsiz' ); // (true doğru)

alert( null || 1 ); // 1 (1 tek doÄŸru veri)
alert( null || 0 || 1 ); // 1 (1 tek doÄŸru veri)
alert( undefined || null || 0 ); // 0 (Hepsi yanlış sonuncusunu döner)

Bu klasik “boolean” VEYA tanımını aşarak ilginç kullanımlara neden olmaktadır.

1. Değişken veya ifadeler dizisinde ilk doğru(true) değeri bulmak için

   Düşünün bir diziniz var ve içinde null/undefined deÄŸerler barındırmakta. Siz ilk veriyi bulduÄŸunuzda döndürmek istiyorsunuz.

   Bunun için || kullanabilirsiniz:

   let simdikiKullanici = null;
   let varsayilanKullanici = "Akif";
   
   let isim = simdikiKullanici || varsayilanKullanici || "isimsiz";
   
   alert( isim ); // "Akif" seçilir – ilk doğru değeri bulduğundan dolayı buradan dönülür ve ekrana "Akif" çıkar.

   EÄŸer simdikiKullanici ve varsayilanKullanici yanlış(false) olsaydı "isimsiz" yazısı ekrana çıkacaktı.

2. Kısa devre değerlendirmesi

   Operantlar sadece değer değil ifade de olabilir. VEYA testlerini soldan sağa doğru yapar. Doğru değer bulunduğunda döndürülür. Bu olaya kısa devre değerlendirmesi denir, çünkü soldan sağa en kısa yoldan gitmektedir.

   Tabi bunun ifadelere yan etkisi olabilir. Örneğin değer atama

   AÅŸağıdaki örnek çalıştığında x’e deÄŸer atanmayacak:

   let x;
   
   true || (x = 1);
   
   alert(x); // tanımsız, çünkü (x = 1) ifadesi çalıştırılmadı

   EÄŸer if yapısında ilk deÄŸer false ise bir sonrakine bakılır bu da ÅŸu ÅŸekilde sonuç verir:

   let x;
   
   false || (x = 1);
   
   alert(x); // 1

   Gördüğünüz gibi değer atandı. Böyle basit bir durumda yan etki görmezden gelinebilir.

   Kısa yoldan if yapısında olduÄŸu gibi ilk operand boolean’a çevrilir ve eÄŸer yanlışsa ikinci deÄŸer çalıştırılır.

   ÇoÄŸu zaman normal if yapısını kullanmanız daha iyidir çünkü kod daha anlaşılır olur. Fakat bazen kısa yoldan if yapmakta iÅŸinize yarayabilir.

&& (AND – VE )

Ve operatörü iki tane & iÅŸaretiyle tanımlanmaktadır.

sonuc = a && b;

Klasik programlamaya göre eÄŸer iki operandda doÄŸru ise doÄŸru, diÄŸer türlü yanlış döner.

alert( true && true );   // true
alert( false && true );  // false
alert( true && false );  // false
alert( false && false ); // false

if ile bir örnek:

let saat = 12;
let dakika = 30;

if (saat == 12 && dakika == 30) {
  alert( 'Saat 12:30' );
}

VEYA’da olduğu gibi VE operatörü de her türlü değeri kabul eder.

if (1 && 0) { // true && false ÅŸeklinde deÄŸerlendirilmiÅŸtir.
  alert( "Çalışmaz çünkü sonuç `yanlış` " );
}

VE ilk yanlış deÄŸeri görür

Aşağıda 3 tane AND işlemine sokulmuş değer bulunmaktadır:

sonuc = deger1 && deger2 && deger3;

AND "&&" operatörü aÅŸağıdaki gibi çalışır:

• Operandları soldan saÄŸa doÄŸru deÄŸerlendir.
• Her bir operandı boolean deÄŸere çevir. EÄŸer sonuç yanlış ise dur ve operatörün orijinal deÄŸerini döndür.
• EÄŸer diÄŸer operandlara eriÅŸim saÄŸlandıysa ( hepsinin doÄŸru olma durumu ) sondaki operandı döndür.

Yukarıdaki kurallar VEYA kuralları ile benzerlik göstermektedir. Farklılık AND operatörünün ilk yanlış bulduÄŸunda dönmesi. OR operatörü ise ilk doÄŸru bulduÄŸunda dönmekteydi.

Örnek:

// Eğer ilk operand doğru ise her halükarda ikincinin değeri dönecek.
alert( 1 && 0 ); // 0
alert( 1 && 5 ); // 5


// İlk operand yanlış ise ilk operandı döner ikinci operand pas geçilir.

alert( null && 5 ); // null
alert( 0 && "önemi yok" ); // 0

Birden fazla VE’yi if yapısıyla kullanmak mümkündür.

alert( 1 && 2 && null && 3 ); // null

Tüm değerler doğru ise sonuncu değer döner.

alert( 1 && 2 && 3 ); // 3,  sonuncu deÄŸer

alert( 5 || 1 && 0 ); // 5

VEYA’da olduÄŸu gibi VE’de de operatör bazen if yerine kullanılabilir.

Örneğin:

let x = 1;

(x > 0) && alert( 'Sıfırdan Büyük' );

SaÄŸ taraftaki bildirim sadece deÄŸerlendirme oraya kadar gelebilirse çalışır. Bunun için de x>0’ın doÄŸru dönmesi gerekmektedir.

Aslında aşağıdaki ile benzerdir:

let x = 1;

if (x > 0) {
  alert( 'Sıfırdan büyük!' );
}

&& ile yazılan çeÅŸidi daha kısa gibi görünse de aslında if ile yazılanın daha okunabilir olduÄŸu açıktır.

Bundan dolayı her yapıyı amacına göre kullanmanız önerilir. EÄŸer if kullanmak istiyorsanız if yazarak kullanın. EÄŸer VE kullanmak istiyorsnaız && yazarak kullanın.

! (DEĞİL)

Boolean deÄŸil operatörü "!" ile tanımlanmıştır.

Yazımı çok kolaydır:

result = !value;

Operatör tek operanddan oluşur ve aşağıdaki şekilde çalışır:

1. Operand deÄŸerini boolean tipine çevir: true/false
2. Tersini geri döndür.

Örneğin:

alert( !true ); // false
alert( !0 ); // true

Çift DEĞİL işareti değeri boolean tipine çevirmeye yarar:

alert( !!"BoÅŸ olmayan karakter dizisi" ); // true
alert( !!null ); // false

Birinci DEĞİL değeri booleana çevirir ve tersini alır. İkincisi ise tersinin tersini alarak değeri orjinal halinin boolean haline çevirir.

Aynı ÅŸeyi Boolean fonksiyonu ile de yapmak mümkündür.

alert( Boolean("boÅŸ olmayan karakter dizisi") ); // true
alert( Boolean(null) ); // false